Czy jako podejrzany mogę odmówić składania wyjaśnień? Prawo do milczenia

Jako podejrzany mogą Państwo odmówić składania wyjaśnień i czasem jest to najrozsądniejsza decyzja. Milczenie nie jest jednak cudownym rozwiązaniem: ma zalety, ryzyka i właściwe momenty. Wyjaśniamy, co mówią przepisy, jak traktują je sądy i jak podjąć decyzję wspólnie z adwokatem.

Co mówią przepisy o prawie do milczenia

Prawo do odmowy składania wyjaśnień ma rangę konstytucyjną. Art. 24.2 Konstytucji przyznaje każdemu prawo „do nieskładania zeznań przeciwko sobie, do nieprzyznawania się do winy oraz do domniemania niewinności”. Art. 17.3 dodaje, że osoby zatrzymanej nie można zmusić do składania wyjaśnień.

Ustawa o postępowaniu karnym reguluje to w dwóch artykułach:

• Art. 118.1 g) i h): każdy, komu przypisuje się przestępstwo, ma prawo do milczenia, do odmowy składania wyjaśnień, do nieodpowiadania na jedno lub więcej pytań oraz do nieskładania zeznań przeciwko sobie i nieprzyznawania się do winy.
• Art. 520.2 a) i b): zatrzymany ma te same prawa i może ponadto oświadczyć, że złoży wyjaśnienia wyłącznie przed sędzią.

O tych prawach należy Państwa pouczyć przed każdym przesłuchaniem, na komisariacie lub w sądzie. Jeśli tak się nie stało, wszystko, co Państwo powiedzieli, może nie mieć skutków prawnych.

Sposoby korzystania z prawa do odmowy składania wyjaśnień

To nie jest wybór „wszystko albo nic”. Mają Państwo kilka możliwości:

Odpowiadanie wyłącznie własnemu adwokatowi to powszechna praktyka chroniona przez art. 118.1 g), który pozwala nie odpowiadać na „jedno lub więcej” pytań. Umożliwia uporządkowane przedstawienie najważniejszych kwestii, choć Państwa wersja nie zostaje skonfrontowana z pytaniami oskarżenia, co sąd uwzględni przy jej ocenie.

Czy trzeba wyjaśniać, dlaczego odmawia się składania wyjaśnień?

Nie. Wystarczy oświadczyć, że korzystają Państwo z prawa do odmowy składania wyjaśnień. Sędzia pouczy, że mimo milczenia dochodzenie będzie kontynuowane (art. 392). A jeśli zmienią Państwo zdanie, mogą Państwo złożyć wyjaśnienia później: art. 400 pozwala podejrzanemu składać je tyle razy, ile zechce, o ile dotyczą sprawy.

Czy milczenie może zaszkodzić?

To kluczowe pytanie, a odpowiedź nie jest jednoznaczna.

Doktryna ze sprawy Murray

W wyroku John Murray przeciwko Wielkiej Brytanii z 8 lutego 1996 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC) ustanowił dwie zasady, które nadal obowiązują:

• Z prawem do milczenia nie da się pogodzić oparcia wyroku skazującego wyłącznie lub głównie na milczeniu oskarżonego.
• Prawo to nie wyklucza jednak uwzględnienia milczenia w sytuacjach, które wyraźnie wymagają wyjaśnienia, przy ocenie siły dowodów oskarżenia.

W tamtej sprawie ETPC nie stwierdził naruszenia w związku z wnioskami wyciągniętymi z milczenia, ponieważ istniały inne, bardzo mocne dowody. Stwierdził natomiast naruszenie prawa do rzetelnego procesu, ponieważ zatrzymany nie mógł korzystać z pomocy adwokata przez pierwsze 48 godzin na komisariacie.

Jak stosuje ją Trybunał Konstytucyjny

Hiszpański Trybunał Konstytucyjny (Tribunal Constitucional) przyjął tę doktrynę. W wyroku STC 202/2000 z 24 lipca uznał, że sędzia może uwzględnić milczenie, gdy istnieją obiektywne dowody obciążające, pod warunkiem że wniosek jest uzasadniony, a nie wynika wyłącznie z samego milczenia. Wyrok STC 26/2010 z 27 kwietnia podsumowuje to tak: milczenie „nie może zastąpić braku wystarczających dowodów obciążających”, ale może potwierdzać winę oskarżonego.

W praktyce:

• Jeśli dowody przeciwko Państwu są słabe, milczenie nie czyni ich wystarczającymi. Zostaną Państwo uniewinnieni, jeśli brak dowodów obciążających, niezależnie od tego, czy Państwo mówili.
• Jeśli dowody są przytłaczające i tylko Państwo mogą je wyjaśnić, brak jakiegokolwiek wyjaśnienia może umocnić przekonanie sądu.

Kiedy warto składać wyjaśnienia, a kiedy nie

Zwykle lepiej (na razie) nie składać wyjaśnień, jeśli…

• Nie mieli Państwo możliwości zapoznania się z aktami lub sprawa została utajniona.
• Zostali Państwo zatrzymani, są zdenerwowani lub zmęczeni albo nie spali.
• Nie rozumieją Państwo dobrze zarzutów lub stan faktyczny jest złożony (dokumenty, rachunki, daty).
• To, co Państwo powiedzą, może dotyczyć innych osób lub otworzyć nowe wątki.

Zwykle warto złożyć wyjaśnienia, jeśli…

• Mają Państwo jasne wyjaśnienie i mogą poprzeć je dokumentami lub świadkami.
• Dowody wymagają wyjaśnienia, którego tylko Państwo mogą udzielić, a milczenie mogłoby Państwu zaszkodzić.
• Złożenie wyjaśnień może doprowadzić do szybkiego umorzenia sprawy lub pozwolić uniknąć środka zapobiegawczego.
• Chcą Państwo przyznać się do zarzucanych czynów, aby skorzystać z porozumienia z obniżeniem kary, jeśli pozwalają na to przepisy.

Wyjaśniamy to krok po kroku w artykule wezwanie w charakterze podejrzanego: co zrobić przed złożeniem wyjaśnień.

A jeśli jako podejrzany skłamię?

Podejrzany, w przeciwieństwie do świadka, nie przysięga ani nie obiecuje mówić prawdy (art. 433 ustawy o postępowaniu karnym). Dlatego kłamstwo co do własnego udziału nie jest przestępstwem fałszywych zeznań (falso testimonio): art. 458 hiszpańskiego kodeksu karnego (Código Penal) karze „świadka”, który nie mówi prawdy, a nie osobę, która się broni.

Nie oznacza to, że kłamstwo nie ma kosztów:

• Traci się wiarygodność. Jeśli Państwa wersja okaże się fałszywa, nieprawdopodobieństwo alternatywnej relacji może potwierdzać dowody obciążające, na co wskazuje wyrok STC 26/2010. Zdemaskowane kłamstwo jest często gorsze niż milczenie.
• Fałszywe oskarżenie innej osoby może być przestępstwem. Art. 456 kodeksu karnego karze każdego, kto wiedząc o fałszywości lub z rażącym lekceważeniem prawdy przypisuje innej osobie czyny przestępcze przed sędzią lub urzędnikiem. Kara wynosi od grzywny od trzech do sześciu miesięcy (gdy zarzuca się lżejsze przestępstwo) do kary od sześciu miesięcy do dwóch lat pozbawienia wolności i grzywny (gdy zarzuca się poważne przestępstwo).

Jeśli to Państwo zostali wskazani w oskarżeniu, o którym wiedzą, że jest fałszywe, mogą się Państwo bronić, a po umorzeniu lub zakończeniu sprawy rozważyć podjęcie kroków prawnych: omawiamy to na naszej stronie adwokata w sprawach fałszywych oskarżeń w Alicante.

Prawo do odmowy składania wyjaśnień w praktyce w Alicante

W przypadku zatrzymania w Alicante zwykle zostaną Państwo pouczeni o prawach na komisariacie i zapytani, czy chcą złożyć wyjaśnienia. Mogą Państwo oświadczyć, że złożą je wyłącznie przed sędzią. Następnie zostaną Państwo doprowadzeni przed dyżurny Wydział Śledczy (Sección de Instrucción); według wykazu Generalitat Valenciana sąd dyżurny w Alicante mieści się przy Avenida de Aguilera, 53. W razie zatrzymania warto zapoznać się z tekstem co zrobić po zatrzymaniu: prawa i kolejne kroki.

Jeśli zostali Państwo wezwani w charakterze podejrzanego bez zatrzymania, złożą Państwo wyjaśnienia przed Wydziałem Śledczym Sądu Pierwszej Instancji (Tribunal de Instancia) okręgu sądowego wskazanego w wezwaniu (Alicante, Elche, Benidorm, Torrevieja, Orihuela i pozostała część prowincji).

W naszej kancelarii przed każdym przesłuchaniem rozmawiamy z Państwem na osobności, analizujemy raport policyjny lub akta i wspólnie decydujemy, czy warto składać wyjaśnienia, kiedy i na czyje pytania odpowiadać. Celeste Pérez Bleda udzieliła pomocy ponad 800 zatrzymanym w ciągu ponad 20 lat praktyki karnej, a nasz zespół obsłuży Państwa w języku polskim. Jeśli postępowanie dotyczy przemocy ze względu na płeć (wobec partnerki lub byłej partnerki), zajmujemy się nim na naszej stronie poświęconej przemocy ze względu na płeć. W pilnych przypadkach zatrzymania prosimy zapoznać się z naszą usługą adwokata 24 h dla osób zatrzymanych.

Najczęściej zadawane pytania

Co powiedzieć, aby odmówić składania wyjaśnień?

Wystarczy jedno zdanie: „Korzystam z prawa do odmowy składania wyjaśnień” („Me acojo a mi derecho a no declarar”). Nie trzeba niczego wyjaśniać ani uzasadniać. Na komisariacie można dodać, że wyjaśnienia złoży się wyłącznie przed sędzią, albo że odpowie się tylko na pytania własnego adwokata. Sędzia pouczy, że dochodzenie będzie kontynuowane mimo milczenia, zgodnie z art. 392 ustawy o postępowaniu karnym.

Czy mogę zostać skazany tylko dlatego, że nie złożyłem wyjaśnień?

Nie. Zarówno Europejski Trybunał Praw Człowieka w sprawie John Murray przeciwko Wielkiej Brytanii (1996), jak i Trybunał Konstytucyjny w wyroku STC 26/2010 odrzucają oparcie wyroku skazującego wyłącznie na milczeniu. Muszą istnieć wystarczające dowody obciążające. Dopuszczają natomiast, że jeśli dowody te są mocne i wymagają wyjaśnienia, brak wyjaśnienia może je potwierdzać.

Jeśli nie złożę wyjaśnień na komisariacie, czy mogę je złożyć później przed sędzią?

Tak. Art. 520.2 a) ustawy o postępowaniu karnym wprost przyznaje zatrzymanemu prawo do oświadczenia, że złoży wyjaśnienia wyłącznie przed sędzią. To częsty wybór, ponieważ w sądzie będą Państwo już po rozmowie z adwokatem i lepiej zrozumieją stan faktyczny. Ponadto podejrzany może składać wyjaśnienia w toku dochodzenia tyle razy, ile zechce, zgodnie z art. 400.

Czy lepiej odpowiadać tylko na pytania własnego adwokata?

To zależy od sprawy. Odpowiadanie wyłącznie obrońcy pozwala przedstawić swoją wersję w uporządkowany sposób bez przesłuchania przez prokuratora czy oskarżyciela posiłkowego i jest chronione przez art. 118.1 g). Z drugiej strony sąd wie, że Państwa relacja nie została zweryfikowana. Najlepiej zdecydować o tym z adwokatem po przeczytaniu akt.

Czy kłamstwo podejrzanego jest przestępstwem?

Kłamstwo co do własnego udziału nie jest przestępstwem fałszywych zeznań, ponieważ art. 458 kodeksu karnego karze wyłącznie świadków. Zdemaskowane kłamstwo może jednak osłabić obronę. Natomiast fałszywe przypisanie przestępstwa innej osobie przed sędzią lub urzędnikiem, świadomie lub z rażącym lekceważeniem prawdy, może stanowić przestępstwo fałszywego oskarżenia z art. 456 kodeksu karnego.

Jeśli zostali Państwo wezwani w charakterze podejrzanego lub zatrzymani i nie wiedzą, czy składać wyjaśnienia, prosimy o wiadomość na WhatsApp przed podjęciem decyzji. Nasz zespół obsłuży Państwa w języku polskim. Doradzamy i towarzyszymy Państwu w ramach naszej usługi adwokata dla podejrzanych wezwanych do sądu w Alicante. Jesteśmy dostępni 24 godziny na dobę na WhatsApp pod numerem 607 449 491.